Eyona nto iphambili ekufumaneni uncedo lwemali lokuqala ezolimo ixhomekeke ekubeni ube nesicwangciso seshishini esicacileyo ungayi kumaziko ungazilungiselelanga, ucebisa njalo umfama wezilimo, uMzimasi Jalisa.
UJalisa ukuqonda kanye ukuba imali ingowona mthombo walo naluphi na ushishino lokuba ngumfama yaye ukufumana inkxaso yemali yokusungula ishishini lezolimo kungayenye yezinto ngokucacileyo enokuba yimingeni emikhulu kakhulu usomashishini wezolimo ahlangabezana nayo.
“Kulula ukufumana inkxaso yemali ukuba amaqumrhu axhasa ngezemali angakubona ukuba unyanisekile. Ungayi kubo ungaphethanga nto, ubuncinane iba nayo into onokuyizisa,” udanduluka atsho uJalisa.
Ityendyana lomfama ngomnye wabanini abazingcayo beJay Jay Farming, kwishishini lezilimo eliseMthatha, eMpuma Koloni. Bavelisa amakhaphetshu kwisiqwengana somhlaba esiziihektare ezilishumi ezisemhlabeni wabahlali, kuthengiselwa iimalike ezikufutshane nabahlali ngokuthe ngqo.
Ukuqokelela uhlanganisa le naleya ukwenzela ukuba kusungulwe ishishini
Ukusungulwa kweshishini kwakungekho lula. Ukwenza ukuba ishishini limiselwe liqhubeleke, uJalisa nehlakani lezoshishino lakhe kwanyanzeleka ukuba sihlanganise nzima nayiphi na imali umntu ngamnye awayenayo awayenako ukuyifumana. Phakathi kwabo bobabini baba nako ukuqokelela malunga namaR90 000 awayonele ukumisela isiseko seshishini nokulenza libe sesikweni.
Isakube yenziwe ngokusesikweni, iJay Jay Farming yaya kumaziko anika inkxaso ngo2018 ukunceda nokuveliswa kweziveliso kwanokuthengiswayo kwezolimo.
INational Youth Development Agency (NYDA) yabanika amaR50 000 yaza iEastern Cape Rural Development Agency (ECRDA) yabanika imalimboleko engamaR30 000.
UJalisa ukholelwa ekubeni okubenza ukuba babe nomtsalane kubaxhasi ngezemali kukuba sele beqalisile ukusebenza belishishini elincinane oko bekwenza ngotyalomali lwabo.
“Kufuneka uzibeke kwimeko apho unako ukuya kula maziko enkxaso ngezemali uthi kubo, ‘Ndenze eyokuqala, eyesibini, neyesithathu, kodwa ndidinga uncedo ngeyesine, eyesihlanu kwaneyesithandathu’,” ucacisa atsho.
“Ndisoloko ndixelela amafama amatsha ukuba kunzima kakhulu (kumaziko axhasa ngezemali) ukukukholelwa, xa usiya phaya ungenanto esandleni. Ubuncinane iba nawo amava, kodwa ungayi phaya ungenanto,” wongeza atsho uJalisa.

Namhlanje, iJay Jay Farming yenye yabathengisi abaphambili bekhaphetshu eMthatha, kodwa indlela yokufumana la mendu yayingekho lula.
Ekuqalekeni kwehambo yabo, impompo yamanzi ekumhlaba woluntu yayineengxaki nezilimo zaziphantse ukutsha ziphele zonke lilanga kuba isicwangciso sonkcenkceshelo saphosakala.
Kwakhona, ngenxa yokuba babesebenzisa ibhaki yesizalwane, babedla ngokuhlangabezana nemiba yezothutho ngenxa yokonakala kwesithuthi. Oku kwathi gqolo ukukhokelela ekungaphumeleleni koshishino ukuhlangabezana neemfuno zabathengi babo.
Ingqondo yokushishina yamiliselwa ebuntwaneni
UJalisa ukholelwa ekubeni inkquboqhinga yakhe ayisebenzisayo kushishino namhlanje isekelwe inxalenye yayo kumava akhe obuntwana.
“Ushishino belusoloko lusegazini kuthi. Ngexa ndandikwibakala lesibhozo ndandithengisa iilekese nobisi. Ngexa ndandiseseyunivesithi ndandicheba iinwele zabangamadoda ngentlawulo engephi,” utsho.
Okwaba negalelo kwakhona yaba kukuba wakhula ejikelezwe ngamafama aziphilelayo ayebulaleka ngenjongo yokwenza imali. Ukuya kwakhe eyunivesithi, izifundo zolimo yayiyinto awayezixelele ukuba wayeya kuyikhetha njengecebo lokugqibela. UJalisa wayethanda ibhayoloji engobomi baselwandle nezamachiza.
“Andizange ndibe nantshisakalo yakufunda izifundo zolimo ngokusesikweni. Ndandisoloko ndilubona njengeshishini labantu abangafundanga. Ngenxa yokuba ndikhule nalo, andizange ndazi ukuba ungalufundela,” uvuma atsho.
‘Kunzima kakhulu (kumaziko anika inkxaso yemali) ukukukholelwa, xa usiya phaya ungenanto esandleni. Ubuncinane yiba namava, kodwa ungayi phaya ungenanto.’
Nakuba kunjalo, njengoko liya kusoloko linjalo ithamsanqa, ezinye iiklasi zazizele, kwanyanzeleka ukuba akhethe izifundo zolimo. Ekugqibeleni, waqalisa ukuzithanda izifundo zakhe.
Emva kokugqiba ionazi zakhe kwezolimo ngo2016, uJalisa wenza inkqubo yeinthenshiphu eSouth African Sugarcane Research Institute (SASRI).
“Ndayiqonda ukuba into yokusebenzela omnye umntu asiyonto ndiyithandayo. Xa usebenzela omnye umntu ukhokelwa ukuba ucinge ngendlela ethile. Ngamanye amaxesha ndandiye ndize nesicwangciso esithile athi umphathi wam, hayi le into ingaphaya kokuba inokufikelelwa yinkampani okanye ayibalulekanga gqitha. Ke ngoko, ndaba novakalelo oluthi, eli lixesha lokuba mandimke apha,” uqhuba atsho uJalisa.
IJay Jay Farming yaphantse yalimala yinkanyamba yaseMpuma Koloni
Namhlanje, imingeni yokuba ngamafama iyaqhubeka ukwembatha ushishino lwabo. Kutshanje, uJalisa uthi indalo ibabonise “okutakisa iintlantsi”.
Le nkanyamba itshabalalisayo yashiya umzila wentshabalalo emva kwayo kwiindawo ezithile zaseMpuma Koloni ngoNovemba, yayonakalisa kakhulu iJay Jay Farming.

Le nkanyamba yatshabalalisa malunga nama30 000 eebhantshi zespinatshi, ama220 000 wamakhaphetshu neebhathanathi ezingama40 000 ababesele bezilungiselele ukuba zithunyelwe kwiimalike.
Nakuba kunjalo, “imingeni isoloko indikhuthaza,” ucacisa atsho uJali. “Indinika amandla angaphezulu okoyisa imingeni yexesha lobunzima. Emva kwesaqhwithi sagqiba kwelokuba sityale umbona.” Akuzange kube kudala emva kwesaqhwithi esasitshabalalisa, safumana umnikelo omkhulu wembewu yamakhaphetshu engama200 000.
Nakuba kunjalo, ngenxa yayo yonke le mingeni, okwakumkhuthaza uJalisa luthando lomsebenzi wakhe wokuba ngumfama, eneenjongo ezicacileyo, kunye nosapho lwakhe.
“Siyazazi ukuba siya phi na. Akukhathaliseki nokuba kuya kuthatha ixesha elingakanani na. Umsebenzi wokuba ngumfama awukho lula; kufuneka uwuthande. Ufuna uthathonxaxheba ngokukhutheleyo, usebenzisane kunye nabasebenzi bakho,” uqhuba atsho.






