Sunday, October 25, 2026
SUBSCRIBE
22 GLOBAL MEDIA AWARDS
Food For Mzansi
  • News
  • Changemakers
  • Lifestyle
  • Farmer’s Inside Track
  • Food for Thought
No Result
View All Result
  • News
  • Changemakers
  • Lifestyle
  • Farmer’s Inside Track
  • Food for Thought
No Result
View All Result
Food For Mzansi
No Result
View All Result
in Inspiration, isiXhosa

‘Yiba nento oyizisayo xa ufuna inkxaso yemali,’ ucebisa njalo umfama waseMpuma Koloni

UMzimasi Jalisa osuka eMthatha, eMpuma Koloni, ngusomashishini ngokuzalwa onezifundo ezininzi afuna ukwabelana nathi ngazo ekufumaneni inkxaso yemali kwilinge lokuba ngumfama lakho

by Duncan Masiwa
23rd January 2023
UMzimasi Jalisa wabelana nathi ngamava wokuba kukuninzi ekufuneka kunikwe ingqwalaselo xa umfama efuna imali yokuqala ishishini kumaziko axhasa ngemali. Ifoto: Kubonelelwe ngayo

UMzimasi Jalisa wabelana nathi ngamava wokuba kukuninzi ekufuneka kunikwe ingqwalaselo xa umfama efuna imali yokuqala ishishini kumaziko axhasa ngemali. Ifoto: Kubonelelwe ngayo

Share on FacebookShare on TwitterShare on WhatsApp

Eyona nto iphambili ekufumaneni uncedo lwemali lokuqala ezolimo ixhomekeke ekubeni ube nesicwangciso seshishini esicacileyo ungayi kumaziko ungazilungiselelanga, ucebisa njalo umfama wezilimo, uMzimasi Jalisa.

UJalisa ukuqonda kanye ukuba imali ingowona mthombo walo naluphi na ushishino lokuba ngumfama yaye ukufumana inkxaso yemali yokusungula ishishini lezolimo kungayenye yezinto ngokucacileyo enokuba yimingeni emikhulu kakhulu usomashishini wezolimo ahlangabezana nayo.

“Kulula ukufumana inkxaso yemali ukuba amaqumrhu axhasa ngezemali angakubona ukuba unyanisekile. Ungayi kubo ungaphethanga nto, ubuncinane iba nayo into onokuyizisa,” udanduluka atsho uJalisa.

Ityendyana lomfama ngomnye wabanini abazingcayo beJay Jay Farming, kwishishini lezilimo eliseMthatha, eMpuma Koloni. Bavelisa amakhaphetshu kwisiqwengana somhlaba esiziihektare ezilishumi ezisemhlabeni wabahlali, kuthengiselwa iimalike ezikufutshane nabahlali ngokuthe ngqo.

Ukuqokelela uhlanganisa le naleya ukwenzela ukuba kusungulwe ishishini

Ukusungulwa kweshishini kwakungekho lula. Ukwenza ukuba ishishini limiselwe liqhubeleke, uJalisa nehlakani lezoshishino lakhe kwanyanzeleka ukuba sihlanganise nzima nayiphi na imali umntu ngamnye awayenayo awayenako ukuyifumana. Phakathi kwabo bobabini baba nako ukuqokelela malunga namaR90 000 awayonele ukumisela isiseko seshishini nokulenza libe sesikweni.

Isakube yenziwe ngokusesikweni, iJay Jay Farming yaya kumaziko anika inkxaso ngo2018 ukunceda nokuveliswa kweziveliso kwanokuthengiswayo kwezolimo.

INational Youth Development Agency (NYDA) yabanika amaR50 000 yaza iEastern Cape Rural Development Agency (ECRDA) yabanika imalimboleko engamaR30 000.

UJalisa ukholelwa ekubeni okubenza ukuba babe nomtsalane kubaxhasi ngezemali kukuba sele beqalisile ukusebenza belishishini elincinane oko bekwenza ngotyalomali lwabo.

“Kufuneka uzibeke kwimeko apho unako ukuya kula maziko enkxaso ngezemali uthi kubo, ‘Ndenze eyokuqala, eyesibini, neyesithathu, kodwa ndidinga uncedo ngeyesine, eyesihlanu kwaneyesithandathu’,” ucacisa atsho.

“Ndisoloko ndixelela amafama amatsha ukuba kunzima kakhulu (kumaziko axhasa ngezemali) ukukukholelwa, xa usiya phaya ungenanto esandleni. Ubuncinane iba nawo amava, kodwa ungayi phaya ungenanto,” wongeza atsho uJalisa.

UMzimasi nehlakani lakhe bekumhlaba woluntu apho batyala khona ikhaphetshu nombona. Ifoto: Kubonelelwe ngayo
UMzimasi nehlakani lakhe bekumhlaba woluntu apho batyala khona ikhaphetshu nombona. Ifoto: Kubonelelwe ngayo

Namhlanje, iJay Jay Farming  yenye yabathengisi abaphambili bekhaphetshu eMthatha, kodwa indlela yokufumana la mendu yayingekho lula.

Ekuqalekeni kwehambo yabo, impompo yamanzi ekumhlaba woluntu yayineengxaki  nezilimo zaziphantse ukutsha ziphele zonke lilanga kuba isicwangciso sonkcenkceshelo saphosakala.

Kwakhona, ngenxa yokuba babesebenzisa ibhaki yesizalwane, babedla ngokuhlangabezana nemiba yezothutho ngenxa yokonakala kwesithuthi. Oku kwathi gqolo ukukhokelela ekungaphumeleleni koshishino ukuhlangabezana neemfuno zabathengi babo.

Ingqondo yokushishina yamiliselwa ebuntwaneni

UJalisa ukholelwa ekubeni inkquboqhinga yakhe ayisebenzisayo kushishino namhlanje isekelwe inxalenye yayo kumava akhe obuntwana.

“Ushishino belusoloko lusegazini kuthi. Ngexa ndandikwibakala lesibhozo ndandithengisa iilekese nobisi. Ngexa ndandiseseyunivesithi ndandicheba iinwele zabangamadoda ngentlawulo engephi,” utsho.

Okwaba negalelo kwakhona yaba kukuba wakhula ejikelezwe ngamafama aziphilelayo ayebulaleka ngenjongo yokwenza imali. Ukuya kwakhe eyunivesithi, izifundo zolimo yayiyinto awayezixelele ukuba wayeya kuyikhetha njengecebo lokugqibela. UJalisa wayethanda ibhayoloji engobomi baselwandle nezamachiza.

“Andizange ndibe nantshisakalo yakufunda izifundo zolimo ngokusesikweni. Ndandisoloko ndilubona njengeshishini labantu abangafundanga. Ngenxa yokuba ndikhule nalo, andizange ndazi ukuba ungalufundela,” uvuma atsho.

‘Kunzima kakhulu (kumaziko anika inkxaso yemali) ukukukholelwa, xa usiya phaya ungenanto esandleni. Ubuncinane yiba namava, kodwa ungayi phaya ungenanto.’

Nakuba kunjalo, njengoko liya kusoloko linjalo ithamsanqa, ezinye iiklasi zazizele, kwanyanzeleka ukuba akhethe izifundo zolimo. Ekugqibeleni, waqalisa ukuzithanda izifundo zakhe.

Emva kokugqiba ionazi zakhe kwezolimo ngo2016, uJalisa wenza inkqubo yeinthenshiphu eSouth African Sugarcane Research Institute (SASRI).

“Ndayiqonda ukuba into yokusebenzela omnye umntu asiyonto ndiyithandayo. Xa usebenzela omnye umntu ukhokelwa ukuba ucinge ngendlela ethile. Ngamanye amaxesha ndandiye ndize nesicwangciso esithile athi umphathi wam, hayi le into ingaphaya kokuba inokufikelelwa yinkampani okanye ayibalulekanga gqitha. Ke ngoko, ndaba novakalelo oluthi, eli lixesha lokuba mandimke apha,” uqhuba atsho uJalisa.

IJay Jay Farming yaphantse yalimala yinkanyamba yaseMpuma Koloni

Namhlanje, imingeni yokuba ngamafama iyaqhubeka ukwembatha ushishino lwabo. Kutshanje, uJalisa uthi indalo ibabonise “okutakisa iintlantsi”.

Le nkanyamba itshabalalisayo yashiya umzila wentshabalalo emva kwayo kwiindawo ezithile zaseMpuma Koloni ngoNovemba, yayonakalisa kakhulu iJay Jay Farming.

UMzimasi noSinga beqhuba uhlolo lwarhoqo. Ifoto: Kubonelelwe ngayo
UMzimasi noSinga beqhuba uhlolo lwarhoqo. Ifoto: Kubonelelwe ngayo

Le nkanyamba yatshabalalisa malunga nama30 000 eebhantshi zespinatshi, ama220 000 wamakhaphetshu neebhathanathi ezingama40 000 ababesele bezilungiselele ukuba zithunyelwe kwiimalike.

KWAKHONA FUNDA: Inkanyamba etshabalalisayo yonakalise amasimi amafama aseMpuma Koloni

Nakuba kunjalo, “imingeni isoloko indikhuthaza,” ucacisa atsho uJali. “Indinika amandla angaphezulu okoyisa imingeni yexesha lobunzima. Emva kwesaqhwithi sagqiba kwelokuba sityale umbona.” Akuzange kube kudala emva kwesaqhwithi esasitshabalalisa, safumana umnikelo omkhulu wembewu yamakhaphetshu engama200 000.

Nakuba kunjalo, ngenxa yayo yonke le mingeni, okwakumkhuthaza uJalisa luthando lomsebenzi wakhe wokuba ngumfama, eneenjongo ezicacileyo, kunye nosapho lwakhe.

“Siyazazi ukuba siya phi na. Akukhathaliseki nokuba kuya kuthatha ixesha elingakanani na. Umsebenzi wokuba ngumfama awukho lula; kufuneka uwuthande. Ufuna uthathonxaxheba ngokukhutheleyo, usebenzisane kunye nabasebenzi bakho,” uqhuba atsho.

Duncan Masiwa

DUNCAN MASIWA is the assistant editor at Food For Mzansi, South Africa’s leading digital agriculture news publication. He cut his teeth in community newspapers, writing columns for Helderberg Gazette, a Media24 publication. Today, he leads a team of journalists who strive to set the agricultural news agenda. Besides being a journalist, he is also a television presenter, podcaster and performance poet who has shared stages with leading gospel artists.

Tags: Eastern CapeisiXhosa
Karoo sheep tallow finds new purpose in Mzansi beauty brand
Agripreneur

Karoo sheep tallow finds new purpose in Mzansi beauty brand

by Vateka Halile
22nd October 2026

Former journalist Carla Coetzee turned a traditional family remedy into O’Vet Skincare, a thriving brand supplying 15 retailers. Sourcing natural...

Read moreDetails

Why simple farm records beat complex systems

22nd October 2026
Mogogelo farmers receive packhouse and cold storage facilities

Mogogelo farmers receive packhouse and cold storage facilities

22nd October 2026
Godongwana unveils fuel relief and R10 billion El Niño buffer

Godongwana unveils fuel relief and R10 billion El Niño buffer

21st October 2026

Smart irrigation: Precision tools boost crop yields while cutting costs

21st October 2026

Potatoes and tomatoes plunge while avocado prices soar

Agda conference to tackle finance, market access and agri growth

How to protect poultry from damaging sticktight flea infestations

By-laws vs. livelihoods: Barriers facing WC smallholder farmers

Agda conference: Why giving farmers land isn’t enough

Join Food For Mzansi's WhatsApp channel for the latest updates!

JOIN NOW!
Next Post
The soil food web plays a major role in keeping disease pressure and the need for pesticides and fungicides low. Photo: Supplied/Food For Mzansi

How to use the soil food web to increase yields

THE NEW FACE OF SOUTH AFRICAN AGRICULTURE

With 21 global awards in the first six years of its existence, Food For Mzansi is much more than an agriculture publication. It is a movement, unashamedly saluting the unsung heroes of South African agriculture. We believe in the power of agriculture to promote nation building and social cohesion by telling stories that are often overlooked by broader society.

Shoprite opens second food garden competition with R1m in support

Costa Rica’s banana battle offers critical field lessons for SA

Africa’s indigenous crops and youth are the secret to ending hunger

Agda conference: Why giving farmers land isn’t enough

Limpopo teen farmer turns dream into growing poultry business

How to protect poultry from damaging sticktight flea infestations

  • Awards & Global Impact
  • Our Story
  • Contact Us
  • Cookie Policy
  • Privacy Policy
  • Copyright

Contact us
Office: +27 21 879 1824
News: info@foodformzansi.co.za
Advertising: sales@foodformzansi.co.za

Contact us
Office: +27 21 879 1824
News: info@foodformzansi.co.za
Advertising: sales@foodformzansi.co.za

  • Awards & Global Impact
  • Our Story
  • Contact Us
  • Cookie Policy
  • Privacy Policy
  • Copyright

Chat Options

About this assistant

This feature generates automated answers summarised from Food For Mzansi articles. By using it, you are interacting with an AI system (provided by Google), not a human. AI can make mistakes. Please refer to the source articles for verification and citation purposes.

Our staff do not check or moderate Lerato’s answers in advance, but may review some later. Our journalists continue to write and edit all the articles Lerato uses as sources.

To estimate unique and returning web users, we store a random browser ID in this browser. WhatsApp users are counted by phone number. The same person using both channels may be counted twice.

I'm Lerato, your AI assistant!
No Result
View All Result
  • News
  • Changemakers
  • Lifestyle
  • Farmer’s Inside Track
  • Food for Thought

Copyright © 2026 Food for Mzansi